Z Wiecznego Miasta do Czermna: zabytki archeologiczne z pogranicza Polski i Rusi Kijowskiej związane z pielgrzymowaniem do Rzymu w wiekach średnich

Marcin Piotrowski, Patrycja PiotrowskaMarcin Wołoszyn

Trwają przygotowania do wykładu, który odbędzie się 3 kwietnia 2014 roku w Muzeum Okręgowym w Sieradzu, a więc jeszcze w trakcie prezentowania tam wystawy “Czerwień – gród między Wschodem a Zachodem”.

piecz

Czermno. Pieczęć ołowiana z wyobrażeniem św. Piotra i staroruskich świętych Borysa i Gleba. Książę Jaropełk Piotr (Izjaslavovič) (A. Musin 2012)

Pretekstem do wykładu oraz studiów stały się trzy niezwykle interesujące zabytki odkryte w Czermnie na Lubelszczyźnie (Polska Środkowo-Wschodnia), rozpoznane przez prof. Aleksandra Musina, związane z pielgrzymowaniem do Rzymu w średniowieczu: 1. Pieczęć z wyobrażeniem św. Piotra i staroruskich świętych Borysa i Gleba. Emitentem był książę Jaropełk Piotr (Izjaslavovič; 2. poł. XI wieku); 2. Znak pielgrzymi (plakieta) z wyobrażeniem apostołów Piotra i Pawła, zapisany po łacinie (koniec XII–XIII wiek lub może okolice Roku Jubileuszowego 1300), pochodzący z Rzymu; 3. Fragment składanej ikony z wyobrażeniem księcia Borysa i św. Kosmy (Ruś halicko-wołyńska lub Kijów; koniec XII–XIII wiek); drugie, niezachowane drzwiczki nosiły zapewne przedstawienia świętych Gleba i Damiana. 

plak

Czermno. Plakieta ze św.Piotrem i św. Pawłem         (A Musin 2012)

Podczas wykładu pokazane zostanie nie tylko Czermno, identyfikowane przez część badaczy z latopisowm Czerwieniem i związane z problematyką tzw. Grodów Czerwieńskich, ale także sam Rzym, przede wszystkim zaś jego zabytki średniowieczne.

drz

Czermno. Drzwiczki z przedstawieniem św. Kosmy i św. Borysa (A. Musin 2012)

W trakcie wykładu omówione zostaną między innymi dokumenty odnoszące się do kwestii pielgrzymowania do Wiecznego Miasta, ukazujące początki rozwoju tam prawdziwej turystyki religijnej. Poniżej fragment wykładu…

1463063_625078824217568_1127648719_n

Rzym. Wyspa Tybrzańska z kościołem św. Bartłomieja i św. Wojciecha (fot. M. Piotrowski, P. Piotrowska)

 Mirabilia Urbis Romae

Średniowieczny pielgrzym z głębi Słowiańszczyzny trafił w zadziwiającą rzeczywistość, która musiała bardzo wyraźnie kontrastować z obrazem kulturowym nad Huczwą i Bugiem. Wraz ze wzrostem potęgi Kościoła i papieży, Rzym coraz częściej stawał się celem podróży wiernych, przybywających czasem z bardzo daleka, aby odwiedzić groby Apostołów oraz najwspanialsze świątynie chrześcijańskie. Zrodziło to potrzebę redagowania specjalnych przewodników po mieście (itineraria), opisujących trasy zwiedzania bazylik, katakumb oraz trzydziestu cmentarzysk wczesnochrześcijańskich usytuowanych między pierwszą i trzecią milą dróg konsularnych, gdzie w czasach Konstantyna Wielkiego zostały zebrane groby męczenników. Topografia średniowiecznego Rzymu oraz miejsca najczęściej odwiedzane przez wiernych znane są z różnych pisanych dokumentów epoki. Warto tu wspomnieć tzw. Papiri degli oli di Monza z listą olejów zebranych przez opata Jana z lamp, które paliły się przed grobami męczenników dla nowo nawróconej królowej Longobardów, Teodolindy. Ta dokumentacja jest dosłownym wyliczeniem grobów wczesnych chrześcijan w Rzymie najczęściej odwiedzanych w VI i VII wieku.

Interesujący jest również tzw. Anonim z Einsiedeln (w Szwajcarii), zwany także Anonimem Mobillon’a od nazwiska odkrywcy – francuskiego historyka, benedyktyna Jeana Mobillon, albo Itinerarium Einsidlense. Ten powstały na przełomie VIII i IX wieku przewodnik dla pielgrzymów daleki jest od gloryfikacji pogańskich budowli antycznych, ale stary i nowy Rzym jest w nim traktowany jako pewna wspólna rzeczywistość, a lista świątyń i cmentarzy chrześcijańskich połączona jest ze wzmiankami na temat Kapitolu, Palatynu, forów, teatrów, cyrków, term, obelisków, rzeźb, murów i łuków triumfalnych. Grzegorz Pasternak zauważa: Jest to tylko lista budowli bez żadnych opisów, ale ważne jest, że po raz pierwszy po upadku cesarstwa monumenty antycznego Rzymu pojawiają się w obrazie miasta, od tak dawna już chrześcijańskiego.

Jednym z najstarszych świadectw zainteresowania monumentami i topografią antycznego Rzymu jest manuskrypt umownie tytułowany później (XIII-XV wiek) Mirabilia Urbis Romae, spisany około 1143 roku, w czasie, kiedy Rzymianie doprowadzili w 1143-1144 roku do rewolucji na Kapitolu oraz proklamowali odnowienie republiki i senatu. Autorem był Benedykt – kanonik przy Bazylice św. Piotra. Warto zatrzymać się dłużej przy tym źródle, ponieważ powstało ono oraz funkcjonowało w okresie, na który datowana jest plakietka pielgrzymia znaleziona w Czermnie. Od XIX stulecia trwa wśród historyków dyskusja, czy redakcja wspomnianego traktatu i Renovatio Senatus mogły być w jakiś sposób powiązane. Ostatnie badania krakowskiego uczonego, Grzegorza Pasternaka, zdają się to właśnie potwierdzać. Benedykt zamieścił Mirabilia w kodeksie Liber Polypticus, w którym zebrał różne teksty o charakterze liturgiczno-administracyjnym. Wspomniany kodeks zawiera także Ordo Romanus, w którym autor opisał ceremonie z udziałem papieża, w tym trasy procesji, przy okazji których wymienione zostały także kościoły oraz starożytne zabytki Rzymu. Treść najstarszej redakcji traktatu Mirabilia dzieli się na trzy wyraźne części. W wielu manuskryptach tekst jest podzielony na rozdziały, które pojedynczo lub pogrupowane tworzą pewne zamknięte całości. Część rozdziałów w najstarszych rękopisach nie posiada tytułów, ale na podstawie treści łatwo intuicyjnie je nadać. Pierwszą część stanowi wykaz kategorii zabytków, prawie pozbawiony szerszego opisu. Kolejno zostały opisane: I. Muri, II. Porte, III. Arcus Trumphales, IV. Montes, V. Thermae, VI. Palatia, VII. Theatra, VIII. Loca que inveniuntur in pasionibus sanctorum, IX. Pontes, X Cimiteria. Do tej części pasuje także rozdział XIV. Columpne Antonini et Traiani et Coliseum. Warto zaznaczyć, że nazwa Koloseum na określenie starożytnego Amfiteatru Flawiuszów, nadana we wczesnym średniowieczu, była już powszechnie przyjęta. W drugiej części, obejmującej rozdziały XI-XII oraz XV-XVII, jak zauważa Grzegorz Pasternak: zostało zamieszczonych sześć legend, z których trzy dotyczą pogańskich monumentów, a prawie wszystkie zawierają ciekawą mieszankę pogańskiej i chrześcijańskiej tradycji. Część trzecia, a więc rozdziały XIX-XXXI, to rodzaj wędrówki przez Rzym, przypominającej w strukturze współczesne nam przewodniki turystyczne. Zastosowany porządek topograficzny odnosi się do najważniejszych zabytków usytuowanych w charakteryzowanej okolicy: XIX-XXI. Vaticanus, XXII. Campus Martius, XXIII. Mons Capitolinus, XXIV. Fora, XXV. Mons Palatinus et Regiones Collosei et Vie Appiae, XXVI. Circus Maximus, XXVII. Mons Caelius, XVIII. Mons Esquilinus et Collies Viminalis et Quirinalis, XXIX. Mons Aventinus, Circus Maximus, Forum Boarium, XXX. Forum Boarium, Forum Holitorium, Circus Flaminius, XXXI. Regio Transtiberina. Traktat kończy rozdział XXXII, w którym autor przedstawił powody powstania dzieła: Te i inne liczne świątynie i pałace imperatorów, konsulów, senatorów i prefektów w czasach pogańskich w Rzymie były tak jak w dawnych kronikach czytamy i na własne oczy zobaczyliśmy, i od starców usłyszeliśmy. Jak wspaniałej zaiste były piękności złota i srebra, i kości słoniowej, i szlachetnych kamieni, ku pamięci potomnych jak tylko umieliśmy w piśmie przypomnieć, postaraliśmy się. Ten wyjątkowo osobisty fragment świadczy o tym, że autor widział, jak zabytki Rzymu popadały w ruinę. Opisanie ich świetności miało je upamiętnić dla przyszłych pokoleń. Fascynacja antycznym Rzymem istniała od początku średniowiecza i została utrwalona w różnych dziełach literackich, jednak do XII stulecia koncentrowała się przede wszystkim na elementach chrześcijańskich. Nowatorski charakter traktatu Benedykta polegał właśnie na rozłożeniu punktu ciężkości na całą tradycję dawnego Rzymu, pogańską i chrześcijańską. To jeden z najważniejszych argumentów przemawiających za prorepublikańskimi przekonaniami autora, mimo funkcji pełnionych przy Bazylice św. Piotra.

Traktat Mirabilia cieszył się dużym powodzeniem, aż do XV wieku powstało wiele jego nowych redakcji. Z czasem był uzupełniany o dodatkowe dane. Prócz nowych informacji o zabytkach oraz ich walorach historyczno-religijnych, pojawiły się w nim także wzmianki o charakterze czysto turystycznym: trasy zwiedzania miasta, punkty zalecane na czas odpoczynku, miejsca, w których można zanocować, zjeść, zrobić zakupy i zabawić się. Do zatrzymania się na noc najbezpieczniejsze były religijne xenodochia oraz scholae miejskie prowadzone przez osoby najlepiej tego samego pochodzenia, co goście. Ponadto, umieszczano ostrzeżenia o niebezpieczeństwach czyhających na podróżników i pielgrzymów. Z opisów wynika, że niektóre miejsca zakwaterowania bywały nawiedzane przez przestępców, nierządnice i oszustów sprzedających starożytności oraz ich podróbki, czasem wręcz wulgarne imitacje. Rozwinął się w Rzymie także, nie zawsze uczciwy, handel przedmiotami kultu.

Pielgrzym, który w XII-XIII wieku trafił do Rzymu spotkał się z rozwiniętą dziedziną turystyki religijnej. W wielu miejscach mógł natrafić na ślady związane ze św. Piotrem i św. Pawłem. We wspomnianym traktacie Mirabilia Urbis Romae, przy okazji omawiania bramy przy Via Appia, wspomniane jest miejsce męczeńskiej śmierci Sykstusa II, a także lokalizacja, gdzie Dominus apparuit Petro et dixit ei: Domine quo vadis? Dziś wznosi się tam niewielka XVII-wieczna świątynia, ale wcześniej stała kaplica z IX stulecia.

1460284_625078387550945_1045900712_n

Rzym. Bazylika św.Pawła za Murami (fot. M. Piotrowski, P. Piotrowska)

 

Wybrane publikacje:
1. A. Musin, Z wiecznego Rzymu nad Bug — znaki pielgrzymie z Czermna (Czerwienia) / Aus dem ewigen Rom bis zum Bug: Die Pilgerzeichen aus Czermno (Červen’) / Da Roma città eterna al fiume Bug Occidentale: placchette di pellegrini da Czermno (Červen’)От Вечного Рима к течению Буга: паломнические реликвии из Чермно (Червеня), [w:] J. Bagińska, M. Piotrowski, M. Wołoszyn (red.), Czerwień – gród między Wschodem a Zachodem. Katalog wystawy / Červen` – eine Burg zwischen Ost und West. Ausstellungskatalog / Červen` – un castrum tra Oriente e Occidente. Catalogo della mostra / Червень – град між Сходом і Заходом. Каталог виставки, Tomaszów Lubelski–Leipzig–Lublin-Rzeszów 2012, s. 243-255.
2. G. Pasternak, Najstarsza redakcja “Mirabilia Urbis Romae” a odnowienie senatu na Kapitolu w 1143-1144 roku. Traktat o charakterze republikańskim czy wyłącznie literackim?, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, MCCCXVIII, Prace Historyczne, z. 138, Kraków 2011, s. 65-82.
3. M. Piotrowski, M. WołoszynCzermno/Cherven – archaeological investigation of an Early Rus’ medieval town in Eastern Poland in 2010-2011. A preliminary report, [w:] M. Salamon, M. Wołoszyn, A. Musin, P. Špehar, M. Hardt, M.P. Kruk, A. Sulikowska-Gąska (ed.), Rome, Constantinople and Newly-Converted Europe: Archaeological and Historical Evidence, U ŹRÓDEŁ EUROPY ŚRODKOWOWSCHODNIEJ / FRÜHZEIT OSTMITTELEUROPAS 1″, Kraków-Leipzig-Rzeszów-Warszawa 2012, vol. II, s. 335-365.
 4. F. Sisinni, In viaggio: pellegrinaggi e giubilei del popolo di Dio, Roma 1998.
Advertisements
This entry was posted in WYKŁADY and tagged , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s